Źródło fot.:https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%90%D7%93%D7%9D_(%D7%A1%D7%95%D7%92)#/media/File:Homo_erectus.JPG

Zanim pojawił się człowiek rozumny, z afrykańskiej kolebki na podbój świata,  wyruszył jego protoplasta , tj.  Homo erectus (człowiek wyprostowany).

Około 1,8 miliona lat temu występował on nie tylko w Afryce, ale także na obszarach około kaukaskich i Bliskiego Wschodu. Wkrótce zasiedlił tereny Azji Środkowej, Indii i Dalekiego Wschodu.

W Europie znalazł się ok. 1 miliona lat temu i napotkał tu sprzyjające warunki do życia. Jak wskazują wykopaliska w Isernia La Pineta we Włoszech, 800 tysięcy lat temu Homo erectus miał do dyspozycji rozległe obszary trawiaste z rzadka porośnięte dębami, sosnami cedrami, topolami, platanami, olchami. Okoliczne wzniesienia pokrywały lasy iglaste. Świat zwierzęcy reprezentowały między innym: nosorożce, żubry, słonie, niedźwiedzie, jak również hipopotamy, dziki czy przedstawiciele jeleniowatych.[1].

Obecnie dominują dwie hipotezy określające wykształcenie i rozprzestrzenienie się tej formy człowieka.

Pierwsza przyjmuje, że kolebką Homo erectus jest środkowo-wschodnia Afryka (EtiopiaKeniaTanzania), gdzie pojawił się prawdopodobnie około 1,8 miliona lat temu i stąd rozprzestrzenił na tereny zachodniej i wschodniej Azji. Afrykański przedstawiciel tego gatunku określany jest także jako Homo ergaster.

Druga hipoteza związana jest z niedawnym odkryciem w gruzińskim Dmanisi szczątków ludzkich (między innymi dobrze zachowana czaszka i części szkieletu), których wiek szacuje się na 1,85–1,78 mln lat. Znalezione tam szczątki naukowcy klasyfikują jako wczesnego Homo erectus oraz określają je od miejsca znaleziska, tj. obszaru Gruzji, jako Homo georgicus.

Na podstawie szczątków kostnych ustalono, że przeciętny Homo georgicus miał około 150 cm wzrostu i puszkę mózgoczaszki o pojemności około 600–680 cm³. Datowanie tych pozostałości skłania do wniosku, że pierwsi Homo erectus pojawili się nie w Afryce, a na Kaukazie. Zatem prawdopodobne jest, że już najstarsi przedstawiciele ludzkiego rodzaju, czyli Homo habilis opuścili Afrykę, a potem, być może właśnie na Kaukazie, wykształcił się z nich Homo erectus.

Homo erectus opanował potem Afrykę i dał początek kolejnym gatunkom, w tym Homo sapiens.[2]

Rewolucyjna to w swej istocie hipoteza, a jej prawdopodobieństwo jest równie wysokie,  jak pogląd o afrykańskim początku Homo erectus.

Homo erectus jest najdawniejszym przedstawicielem istot człowiekowatych, o którym wiadomo, że świadomie umiał posługiwać się ogniem już około miliona lat temu[3], choć być może już i we wcześniejszych epokach udało się posiąść tę umiejętność.

Pierwsze paleniska, które wskazują na intencyjne użycie oraz podtrzymywanie płomienia przez Homo erectus, pochodzą z terenów dzisiejszych Węgier i Lazurowego Wybrzeża we Francji. Ten hominid nie bał się płomieni, a ogrzewał się ich ciepłem, piekł mięso i odstraszał dzikie zwierzęta. Ta umiejętność niewątpliwie pomogła również rozszerzyć mu zasięg występowania do stref chłodniejszego klimatu.

Homo erectus wydźwignął na szczyty wynalazczość w postaci wyrobu narzędzi takich jak obustronny pięściak, którego jeden koniec był ostry. Do jego osiągnięć zaliczyć można również sporządzanie ubrań czy budowę prostego szałasu.[4]

Kilka lat temu dokonano zdumiewającego odkrycia. Grupa naukowców pod kierunkiem prof. Thomasa Strassera z amerykańskiego Providence College znalazła narzędzia kamienne w wąwozie Preveli na Krecie. Wykonane z lokalnego kwarcu przedmioty wyglądają tak samo jak narzędzia Homo erectus znane z Afryki. Liczą one około 700 tysięcy lat. Ponieważ Kreta od pięciu milionów lat jest wyspą, oznacza to, że Homo erectus potrafił przepłynąć dystans ponad 300 kilometrów, oddzielający Kretę od wybrzeży Afryki. Naukowcy przypuszczają, że prawdopodobnie dotarł tam na tratwie.[5]

Od czasów tego pitekantropa datują się też zapewne początki w pełni rozwiniętego łowiectwa. Można przypuszczać, że temu trybowi życia towarzyszyła struktura społeczna typu ludzkiego, oparta na rodzinach monogamicznych, zakazie kazirodztwa i podziale pracy według płci i wieku. Nie ma jednak bezpośrednich danych o istnieniu u Homo erectus zaczątków jakichkolwiek wierzeń czy praktyk magicznych. Jego celem było przede wszystkim zdobywanie pożywienia. Wszystko, co nadawało się do zjedzenia, było zbierane: owoce, pędy i korzenie roślin, także padlina, ale nie tylko. Niebagatelną pozycję w pożywieniu Homo erectus stanowiła zwierzyna łowna. Odkrycia wskazują, że istoty te polowały na antylopy, co było większym wyzwaniem niż chwytanie żółwi i drobnych gryzoni, jak to czynili jego poprzednicy, czyli Homo habilis. Są też dowody, że pitekantropy te uprawiały kanibalizm. Instynkt przeżycia wykluczał dzisiejsze rozumienie tego, co niedozwolone moralnymi zakazami.

Obozowiska Homo erectus wykazują obecność organizacji przestrzennej. Przejawiało się to w postaci odrębnej lokalizacji miejsc wytwarzania narzędzi kamiennych, obróbki kości oraz przygotowywania pokarmów. Ich szczątkom towarzyszą zwykle prymitywne narzędzia kultury aszelskiej (Europa Zachodnia) i narzędzia odłupkowe (Europa Środkowa i Wschodnia).

Szczątki kostne Homo erectus odkryto w Niemczech, na obszarze Turyngii, w miejscowości Bilzingsleben. Skamieliny tego hominida znaleziono także w Vértesszőlős na Węgrzech (na północny zachód od Budapesztu). Najstarszym dobrze udokumentowanym obozowiskiem Homo erectusw w najbliższym sąsiedztwie ziem polskich jest stanowisko Korolewo na Zakarpaciu, którego wiek datowany jest na ponad 800 tysięcy lat. O pobycie Homo erectus na na ziemiach polskich świadczą znaleziska śladów jego działalności. Odkryto je w Kończycach Wielkich w powiecie cieszyńskim (województwo śląskie). Wiek znalezisk oszacowano na ok. 800 tysięcy lat[6], jakkolwiek są wątpliwości co do słuszności takiego datowania.[7]  Z kolei w Trzebnicy, na stokach Winnej Góry (Wzgórza Trzebnickie), odkryto pozostałości bardziej współczesnego obozowiska (narzędzia, kości zwierząt, paleniska), datowane na okres ok. 0,5 miliona lat temu.[8] Są również przesłanki świadczące, że ludzie tego gatunku zamieszkiwali okolice wokół rzeki Pilicy (Jaskinia Biśnik).[9] Homo erectus  wyginął ok. 100–50 tysięcy lat temu.

———————————————————————————————————————

Literatura

Historia powszechna 2. Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich, pod red. Luca Serafini, Mario Torrentini, Mauritzio Antonini, Mediasat Group S.A., 2007, s. 66.

Reid Ferring, Oriol Oms, Jordi Agustí, Francesco Berna, Medea Nioradze, Teona Shelia, Martha Tappen, Abesalom Vekua, David Zhvania, and David Lordkipanidze, Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85–1.78 Ma PNAS 2011; published ahead of print June 6, 2011.

Matt Kaplan, Million-year-old ash hints at origins of cooking South African cave yields earliest evidence for human use of fire,“NATURE”, 02 April 2012.

Historia powszechna 2. Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich,pod red. Luca Serafini, Mario Torrentini, Mauritzio Antonini, Mediasat GroupS.A. 2007, s. 52–55.

Nasi prehistoryczni przodkowie byli znacznie rozumniejsi, niż do niedawna sądzono, „Nauka, Newsweek”, 28.02.2010.

Wojciech Pastuszka, Ogromne wątpliwości co do najstarszych śladów ludzi w Polsce, w: archeowiesci.pl, 2011-04-01.

Jan M. Burdukiewicz, Zbigniew Śnieszko, A Lower Palaeolithic settlement at Trzebnica (SW Poland),„Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift” 35, s. 27–40, 1995. Waxmann, Najstarsze Ślady obecności człowieka na ziemiach polskich,http://www.muzeum.milicz.biz/index.php?c=4.

Reid Ferring, Oriol Oms, Jordi Agustí, Francesco Berna, Medea Nioradze, Teona Shelia, Martha Tappen, Abesalom Vekua, David Zhvania, and David Lordkipanidze, Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85–1.78 Ma PNAS, June 6, 2011.