MAGDALEŃSKA STUDNIA

Koń z Jaskini Lascaux (fot. By Praca własna, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1907853)

Jedną z kultur tworzonych przez rodzimych Europejczyków jest kultura magdaleńska, istniejąca w górnej części paleolitu w okresie od 17 do 11 tysięcy lat temu. Nazwa wywodzi się od odkryć w la Madeleine w Dordogne we Francji. Jest ona zarazem ostatnią wielką cywilizacją okresu paleolitu.

Dobrze udokumentowane znaleziska wskazują, że swoim zasięgiem obejmowała terytoria dzisiejszej Hiszpanii (Kantabria), Francji, krajów Beneluksu, Niemiec , Szwajcarii , Austrii, Polski , Czech, Słowacji. Pojawiła się ona pod koniec maksimum ostatniego zlodowacenia (Würm), kiedy lądolód zaczął topnieć. W wyniku tego procesu powoli wzrastała wilgotność powietrza. Zmiana klimatu spowodowała nagłe wahania temperatury.
Zauważyć należy, że generalnie klimat późnego zlodowacenia nie był stabilny, bowiem naprzemiennie występowały okresy ochłodzenia i ocieplenia.
Po ostatnim nasileniu glacjalnym, lodowiec wycofał się na północ, powodując nie tylko powiększenie przestrzeni życiowej. Sytuacja ta implikowała również wcześniejsze początki sezonu wegetacyjnego oraz jego wydłużenie. Poza tym, klimat był zróżnicowany regionalnie lub nawet lokalnie. W cieplejszych okresach czasu trwania kultury magdaleńskiej przeważała tajga (sosna leśna, brzoza). W zimniejszych, kosztem obszarów leśnych, zaczęły rozprzestrzeniać się stepy. Ogólnie krajobraz miał charakter mozaikowy, w którym zmieniały się różne ekosystemy. Ludzie tamtejszych czasów byli zbieraczami, zajmowali się rybołówstwem oraz myślistwem. Te dwa, a zwłaszcza drugie z wymienionych zajęć, stanowiło ich główne źródło pożywienia. Pozyskiwane futro z upolowanych zwierząt było trwałym materiałem, z którego sporządzano ubiór, obuwie, a także stosowano do moszczenia legowisk i pokrywania konstrukcji mieszkalnych. Wypreparowane ścięgna służyły jako nici, cięciwy łuków.
Z kości a także z drewna wyrabiano ozdoby lub broń. Główne narzędzie polowań stanowiły włócznie. Ich skuteczny zasięg oraz siłę śmiercionośnego uderzenia ludzie czasów magdaleńskich zwiększyli poprzez użycie specjalnych drewnianych konstrukcji pełniących rolę wyrzutni ręcznych, a także harpunowatych zakończeń, wytwarzanych z reguły ze zwierzęcych kości. Obiektem polowań była różnorodna zwierzyna. Mamut włochaty, jakkolwiek nadal występował, to jednak stopniowo stawał się coraz rzadszym przedstawicielem świata zwierzęcego. W tej sytuacji głównymi zwierzętami łownymi stały się najliczniej występujące renifery. Ówcześni łowcy polowali również na konie lub leśne jelenie, także woły piżmowe. Wśród mniejszych ssaków znajdowały się na przykład zające szare i białe oraz lisy polarne. Inne, istniejące w tym czasie gatunki zwierząt, to coraz rzadziej spotykany, nosorożec włochaty, niedźwiedź jaskiniowy oraz tygrys szablozębny, czy lew jaskiniowy.
Rozprzestrzenianie się na wschód ludności magdaleńskiej było motywowane również polowaniem na suhaki (rodzaj ssaków kopytnych z rodziny wołowatych). W plejstocenie zamieszkiwały one stepowe i półpustynne środowiska całej Eurazji, a także Amerykę Północną. Dziś znacznie rzadziej występują. Są jeszcze obecne na stepach Azji Środkowej na terenie RosjiMongolii i Chin.  Ponieważ stawały się one już wówczas rzadkością w zachodniej części Europy, łowcy sprzed 17 tysięcy lat ruszali w ślad za stadami tych zwierząt w kierunku Europy Środkowej i Północnej. Ślady po przemieszczających się łowcach polujących na suhaki znajdujemy na przykład w położonej niedaleko Krakowa Jaskini Maszyckiej, gdzie znaleziono pomalowaną ochrą na czerwono czaszkę tego zwierzęcia.
Pod koniec Magdalenium obszary leśne powiększyły się kosztem stepów lub tundry. Dawniejsze teorie transformacji krajobrazu zakładały, że prawdopodobnie przyczyną wyginięcia dużych ssaków były zmiany klimatu. Obecnie sądzi się, że przyczynę ostatecznej eksterminacji niektórych gatunków należy przypisać głównie działalności ludzkiej. Zmiany klimatu proces ten jedynie przyspieszyły. W każdym razie przekształcenia środowiska naturalnego spowodowane przez myśliwych, a tym samym przeobrażenia uwarunkowań bytowych, towarzyszyły rozwinięciu się opisywanej kultury.
Za twórców kultury magdaleńskiej można uważać ludy charakteryzujące się haplogrupami męskimi I oraz C. Wskazują na to wyniki badań genetycznych szczątków kostnych z tamtego okresu (kultura magdaleńska i kultura azilijska). Okazuje się, że wśród 7 przebadanych próbek pięć zawierało haplogrupę I, zaś dwie dowodzą obecności haplogrupy C. Znalezisko szczątek kostnych w Niemczech (stanowisko Hohle Fels) wskazuje również na udział w tworzeniu tej kultury ludności charakteryzującej się haplogrupą I.
Uderzającą cechą społeczności tamtych czasów jest powszechne tworzenie biżuterii z muszli ślimaków i małży nanizanych na rzemienie przez wywiercone otwory. Biżuteria ta prezentowała status danej osoby i prawdopodobnie też stanowiła jakiś element magii. Ludzie tej kultury jako miejsca zamieszkania wybierali jaskinie i nawisy skalne. Przykładem mieszkań tego typu jest Jaskinia Maszycka w Polsce, w której znaleziono szczątki co najmniej 16 osobników i narzędzia typu magdaleńskiego. Kości noszą cechy cięcia i miażdżenia. Prawdopodobnie jest to dowód na praktyki kanibalistyczne stosowane przez ówczesnych ludzi. Wiemy również o pomieszkiwaniu przez magdaleńczyków na obszarze otwartych osad, znajdujących się w pobliżu rzek lub jaskiń. W tych warunkach wznoszono małe, okrągłe konstrukcje, przypominające jurty. Tego typu osady są uważane za krótkoterminowe, letnie pola szałasowe. Kultura magdaleńska charakteryzowała się dość wyrafinowaną produkcją narzędzi z krzemieniarogu i kości. Z tego okresu pochodzi na przykład igła kościana z uszkiem. Kulturę tę reprezentują przede wszystkim – odkryte w jaskiniach, głównie we Francji i Hiszpanii – monumentalne przykłady malarstwa naskalnego w: LascauxFont-de-Gaume i innych.
Malarstwo jaskiniowe tworzyli wcześniej Homo sapiens czasów panowania w Europie tzw. kromanionczyków około 40 tysięcy lat temu. Przykładem są malowidła naskalne w jaskini krasowej w górach Kantabryjskich w północnej Hiszpanii. Sztuka tego rodzaju została wspaniale rozwinięta w okresie magdaleńskim. Przykładem jest 150 malowideł i ponad 15 000 rytów skalnych wykonanych na ścianach jaskini krasowej Lascaux w Akwitanii, w południowo-zachodniej części Francji. Naskalne rysunki przedstawiają głównie zwierzęta roślinożerne (jelenie, byki, żubry i konie). Czas powstania tych dzieł sztuki określa się na 19–17 tysięcy lat temu. Wykonano je przy pomocy farb uzyskanych z węgla drzewnego, także z materiałów zawierających związki żelaza (głównie ochry), pozwalających uzyskać czerwień, żółć i purpurę. Powstałą w ten sposób naturalną farbę nakładano na skalne podłoże palcami lub pędzlami wykonanymi z włosia lub mchu. Inne miejsce, gdzie występuje tego rodzaju sztuka, odkryto w Jaskini Font-de-Gaume w południowo-zachodniej Francji. Datowana jest ona na lata 14000–10000 p.n.e. We wspomnianej Jaskini w Lascaux odkryto również głęboką, suchą studnię. Identyfikowana jest ona jako miejsce totemicznych inicjacji. Na skutek wielokrotnego wślizgiwania się i wydostawania z czeluści ma niezwykle gładkie i wypolerowane krawędzie oraz ścianę. Na niej umieszczone jest swego rodzaju malowidło narracyjne, przedstawiające myśliwego uśmierconego przez rozwścieczonego żubra. Leżący, martwy łowca wyobrażony jest z męskim narządem w stanie erekcji. Komentując tą niezwykłą scenę, religioznawca prof. Włodzimierz Szafrański w jednym z opracowań zauważał: „Otóż studnia w grocie Lascaux, skojarzona z łonem kobiecym rodzącym życie przy współudziale pierwiastka męskiego, była niewątpliwie miejscem czarodziejskich praktyk. Polegało ono na wślizgiwaniu się do niej i wydobywaniu się z jej wnętrza, na co wymownie wskazują wspomniane ślady osobliwego szlifu. Naśladując w sposób udramatyzowany zarówno wpuszczanie nieboszczyka w symbolicznym pogrzebie do grobowego zagłębienia w ziemi oraz wydobywanie się płodu z łona matki, zabiegi te miały obdarzyć życiem ich uczestników rodzących się niejako na nowo, powtórnie, w myśl sformułowanego po upływie kilkunastu tysięcy lat zaskakującego przykazania: Jeśli się powtórnie nie narodzisz, nie będziesz miał żywota w sobie”. Mając na względzie obecne w tym czasie świadome pochówki, ówczesny człowiek dawał wyraz zapewnieniu zmarłym ciągłości ich materialnego istnienia, poprzez bogate zaopatrzenie grobów w żywność i przedmioty codziennego użytku.
Materialistyczne podejście do życia przejawiało się wówczas także w przekonaniu, że możliwe jest brutalne przejęcie cudzego życia poprzez praktyki kanibalistyczne, zwłaszcza przez wyjadanie mózgu. Takie zachowania nie były czymś nadzwyczajnym, o czym świadczą chociażby szczątki kostne 16 osobników znalezione w Jaskini Maszyckiej pod Olkuszem. Podsumowując czasy kultury magdaleńskiej, trzeba podkreślić, że ówczesny poziom sztuki tworzonej przez ludy staroeuropejskie stanowi apogeum dla całego okresu paleolitu. Ani we wcześniejszych, ani w późniejszych okresach prehistorii nie spotykamy takiego nagromadzenia dzieł sztuki, o tak wysokim poziomie artystycznym. Czemu ona służyła? Należy przypuszczać, że wynikała z potrzeby przekazywania treści mitologicznych oraz symbolicznych. Trudno jest jednocześnie wyjaśnić, dlaczego u schyłku Magdalenium zanikła tradycja sztuki naskalnej i realizm stylu sztuki figuralnej.