Prehistoryczne radło

Rolnictwo definiuje się jako działanie polegające na wytwarzaniu produktów roślinnych  oraz na chowie i hodowli zwierząt (początki hodowli – w odrębnym opracowaniu).

Polowanie i zbieranie były podstawową strategią utrzymania przez ponad 95% czasu od powstania Homo sapiens, tj. od ponad 300 000 lat.

Wykorzystywanie płodów rolnych wynikało początkowo  z eksploatacji zasobów występujących samoistnie w naturze. Taki charakter miało uzupełnianie diety przez myśliwych – zbieraczy czasów paleolitu o cały szereg nadających się do spożycia  różnorodnych korzeni, bulw, kłączy, łodyg, kwiatostanów, owoców, czy ziaren. Ich znalezienie wiązało się z uciążliwym wyszukiwaniem.

Znaleziska archeologiczne wskazują, że pierwsze próby uprawy roślin miały miejsce ponad 20 tysięcy lat temu. Dowodzą tego odkrycia na stanowisku Ohalo II, znajdującym się na wybrzeżu Jeziora Galilejskiego w Izraelu. Ustalono, że w pobliżu miejsca schronienia dawni jego mieszkańcy  zbierali rośliny należące do ponad 140 gatunków. Do ich przetworzenia i rozdrobnienia służyły kamienne rozcieracze stanowiące prymitywne żarna. Wokół tych urządzeń odkryto mnóstwo  ziaren, w tym dzikiej pszenicy płaskurki, jęczmienia, owsa, a także szczątki innych roślin, m.in. 13 określonych jako prachwasty. Te ostatnie są dowodem na to, że zasiew zbóż stwarzał dogodne środowisko do ich rozrostu i ewolucji.

Podobne odkrycia pochodzą z okresu i zasięgu europejskiej kultury mołodowskiej rozwijającej  się o w okresie od 20 tysięcy do 11 tysięcy lat temu nad środkowym Dniestrem. Gospodarka tej kultury oparta była na polowaniach na renifery oraz konie. W jej zasięgu znaleziono również coś, co pokazuje na rewolucyjne w swej istocie zmiany w sposobie życia. Wśród artefaktów odkrytych na stanowiskach mołodowskich są bowiem kamienne żarna i rozcieracze, służące do rozdrabniania ziaren dzikich zbóż.

Na początki rolnictwa wskazują także odkrycia w Jaskini Franchthi położonej w Grecji, na wschodnim wybrzeżu Zatoki Argolidzkiej. Jej mieszkańcy początkowo zajmowali się łowiectwem, ale także spożywali żywność pochodzenia roślinnego, o czym świadczą znalezione w wyżej wymienionej jaskini: wyka szczecinowata, migdały, orzeszki pistacjowe i soczewica sprzed 13 tysięcy lat  a także nasiona jęczmienia i owsa sprzed 12 tysięcy lat.

Czy zatem prawdziwe są twierdzenia ekspertów, którzy zakładają, że właściwe rolnictwo powstało najpierw na terenach Iraku, Iranu, Lewantu i części Turcji ok. 12 tys. lat temu i stamtąd rozprzestrzeniło się dalej?

Wątpliwości zostały przedstawione wyżej. Są też inne, chociażby takie, że rewolucyjny postęp technologiczny w uprawie ziemi, nastąpił zupełnie w innym miejscu.

Dotyczy to konstrukcji bardziej zaawansowanej technicznie niż prosta motyka z drewna lub poroża zwierząt. Chodzi tu konkretnie o poprzednika pługa, tj. radło umożliwiające głębsze spulchnianie i odchwaszczanie gleby.

Do niedawna uważano, że jego zastosowanie  to wynalazek sprzed 6 tysięcy lat dokonany przez. ludy zamieszkujące  Mezopotamię.

Tymczasem najstarsza, bardzo dobrze zachowana radlica, pochodzi z ziem polskich, a dokładniej z opolskiego Biechowa sprzed 7 tys. lat.


Radlica z Biechowa sprzed 7 tys. lat

Biechowska radlica to robocza końcówka radła. Została ona wykonana z  oliwkowoczarnego bazaltu, a więc bardzo twardej skały litej. Radło ciągnięte było przez zaprzęgniętą doń parę wołów.



Ryc.: Orka przy pomocy radła oraz osada z epoki neolitu (ze zbioru  Muzeum w Nysie)

Wytwarzanie tak trwałej konstrukcji było bardzo trudne i wymagało wiedzy oraz  umiejętności. Najpierw precyzyjnie należało odłupać fragmenty skały, następnie oszlifować bryłę i nadać jej kształt używając kamiennych płyt i wilgotnego piasku. Wywiercenie otworu dokonywano dzięki zastosowaniu wierteł z kościanymi końcówkami. Wśród artefaktów przechowywanych w Muzeum w Nysie jest kilkadziesiąt tak wykonanych narzędzi neolitycznych – głównie toporów, siekier, cioseł i motyk. Do dzisiaj są one  znajdywane na pobliskich polach.

To tutaj – na ziemiach polskich – dokonywał się rewolucyjny w skali światowej postęp technologiczny. Zaowocował on później kolejnym doniosłym wynalazkiem – pierwszym na świecie czterokołowym pojazdem.

P.s.

Po ukazaniu się powyższego artykułu, w rozmowie na jego temat,
czytelnik (dr, inżynier) przeprowadził własną analizę konstrukcyjną biechowskiego
radła i następnie w przesłanym do mnie e-mail’u stwierdził: „…schemat radła zamieszczony na małym rysunku, zupełnie nie pasuje do części
bazaltowej. Jeśli ten bazalt był radłem to konstrukcja była inna niż ta na rysunku. Zobacz na mój rysunek schematyczny”.  W związku z tym
zamieszczam zaproponowany schemat:


Nie przesądzając o słuszności,  wydaje się, że propozycja jest
sensowna. Pomocna byłaby również opinia głównego archeologa
Muzeum w Nysie. Przygotowywana jest konsultacja w tym zakresie.
Dodać należy,  że  zaprzęganie wołów do radła mogło wiązać się (tak, jak w
przypadku późniejszego wozu bronocickiego) z zastosowaniem jarzma przyrożnego. Wypada poczekać na opinię głównego archeologa. Jeżeli zostanie udzielona, będzie opublikowana na tym blogu jako kolejny
przypis do powyższego artykułu.

P.s.2

Treść zapytania, skierowanego w dniu 07.03.2019r . do Muzeum w Nysie: „W szczególności prosiłbym o ustosunkowanie się do następujących kwestii:

1/ Na jakiej podstawie określono wiek radlicy (część radła) będącego w posiadaniu Muzeum w Nysie na 7 tys. lat?

2/ Dlaczego znalezisko określono jako radlicę – część  radła?

3/ Z jakich przesłanek wynika sugestia zamieszczona na stronie internetowej Muzeum w Nysie, że do ciągnięcia radła używano nie jednego, ale pary wołów?

4/ Jak by Pan odniósł się do propozycji  czytelnika, który przedstawił według niego właściwy schemat radła (którego częścią jest bazaltowa radlica)? https://histslov.blog/2019/03/04/radlo-z-opolskiego-biechowa-sprzed-7-tys-lat/ „

P.s.3

Odpowiedź Pana – Mariusza Krawczyka – kierownika Działu Archeologii Muzeum Powiatowego w Nysie. Otrzymałem ją 08.03.2019r. Po uzyskaniu właściwej zgody, publikuję ją  na  na blogu histslov,  jako „P.s.3”:

„Szanowny Panie !

Poniżej odpowiedzi na pytania:

1, 2. Jest to znalezisko luźne; przedmiot znaleziono na powierzchni pola  ornego w 1934 r., bez żadnego kulturowego kontekstu archeologicznego.

Już przez ówczesnych archeologów niemieckich zostało zakwalifikowane  jako element radła – część pracująca radła, czyli radlica – typowy wyrób dla okresu wczesnego neolitu – kultura ceramiki wstęgowej rytej, która na  naszych ziemiach funkcjonowała w V tysiącleciu p.n.e.

Kamienne wyroby  neolityczne w tym typie technologicznym – głównie siekiery – przedmioty z kamienia gładzonego, to dość powszechne

znaleziska z  epoki neolitu. Przyjmuje się że tego typu wyroby o zdecydowanie większej długości to właśnie radlice , jak ta z Biechowa, czy wskazane w moim artykule znalezisko z Maciejowic. Są to rzadkie, ale nie wyjątkowe znaleziska, wiązane głównie z kulturami tak zwanego kręgu

naddunajskiego,  świadczące jednoznacznie, że społeczności rolnicze migrowały z terenu Bliskiego Wschodu na teren Europy Południowej, a dalej, z terenów naddunajskich na północ, w tym na tereny dzisiejszej Polski. Chronologia i  kolejność zasiedlania poszczególnych rejonów świata przez społeczności rolnicze jest jednoznacznie naukowo potwierdzona; był to proces trwający kilka tysięcy lat.

3. Przedstawiona na stronie ilustracja to wyłącznie artystyczna wizualizacja autorstwa Pana Jana Szelwacha, sporządzona dla potrzeb naszej ekspozycji  archeologicznej. Przedstawiono tu syntetycznie pewne elementy typowe dla  życia ludzi w epoce neolitu – wśród lasu wykarczowane pole uprawne (do wycinania drzew używano kamiennych siekier), obok – charakterystyczne,  długie domostwo drewniane na planie trapezu, praca na roli przy użyciu  kamiennych motyk i właśnie radła. Ciągnięcie radła przez parę wołów, w odniesieniu do konkretnego znaleziska z Biechowa, nie ma oczywiście żadnych bezpośrednich przesłanek. Nie znamy drewnianej konstrukcji radła, którego radlica była częścią,

ani sposobu orki  w tym konkretnym przypadku.

Znamy natomiast przedstawienia plastyczne wołów z okresu neolitu,  w tym pary  wołów (np. znalezisko figurki wołów w zaprzęgu z Krężnicy Jarej), a więc nie  możemy wykluczyć takiego sposobu orki.

4. Nie jestem specjalistą od tego typu konstrukcji, myślę, że spojrzenie  inżyniera na problem konstrukcji radła jest bardzo wiarygodne. Dla radeł starożytnych posiadamy wizerunki z kręgów starożytnych cywilizacji (np. Egipt), ponadto bardzo pomocne są analogie etnograficzne tego typu

narzędzi  używanych jeszcze do niedawna w niektórych rejonach świata.

Z poważaniem – Mariusz Krawczyk – kierownik Działu archeologii Muzeum

Powiatowego w Nysie”

Niniejszym dziękuję Panu Mariuszowi Krawczykowi – Kierownikowi Działu Archeologii Muzeum Powiatowego w Nysie,  za szybką odpowiedzieć w zakresie wyżej przedstawionym.

by Histslov Prehistoric predecessor of the plow from the Polish village of Biechów from before 7,000 years

Agriculture is defined as an activity consisting in the production of plant products as well as breeding and breeding of animals (the beginnings of breeding – in a separate study).

Hunting and collecting were the basic strategy of maintaining over 95% of the time since the birth of Homo sapiens, ie over 300,000 years.

The use of agricultural products resulted initially from the exploitation of resources found inherent in nature. Such a character was supplemented by hunters – pickers of the Paleolithic times for a whole range of consumable various roots, tubers, rhizomes, stalks, inflorescences, fruits or grains. Finding them involved a cumbersome search.

Archaeological findings show that the first attempts to grow plants took place over 20,000 years ago. They prove this discovery in the Ohalo II position, located on the shores of the Sea of ​​Galilee in Israel. It was established that in the vicinity of the place of refuge, its former inhabitants collected plants belonging to more than 140 species. For their processing and fragmentation, stone grinders were used as primitive querns. Around these devices a lot of grains have been discovered, including wild wheat, squids, barley, oats, as well as the remains of other plants, including 13 defined as praevous weeds. The latter are proof that the sowing of cereals has created a favorable environment for their growth and evolution.

Similar discoveries come from the period and archaeological reach of the Molodovo culture that develops around the present town of Mołodowo in the middle Dniester river basin about 20,000 to 11,000 years ago. The economy of this culture was based on hunting for reindeer and horses. Within her reach was also found something that shows the revolution in its essence changes in the way of life. Among the artifacts discovered on the archaeological sites of this culture are stones adapted for grinding grains of wild cereals.

The beginnings of agriculture are also indicated by discoveries in the Franchthi Cave located in Greece, on the east coast of the Argolic Gulf. Its inhabitants initially engaged in hunting, but also consumed plant foods, as evidenced by the cave found in the aforementioned cave: vines, almonds, pistachios and lentils from 13,000 years ago, as well as barley and oat seeds from 12,000 years ago.

Are the statements of experts true, which assume that proper agriculture was first established in the areas of Iraq, Iran, the Levant and part of Turkey, about 12,000 years ago and from there it spread further?

Doubts are presented above. There are also others, such as the revolutionary technological progress in the cultivation of land, took place in a completely different place.

This applies to a more technically advanced structure than a simple hoe made of wood or animal antlers. This is specifically about the predecessor of the plow, i.e. an ard that enables deeper loosening and weeding of the soil.

Until recently it was believed that its use is a invention from 6,000 years ago by peoples living in Mesopotamia.

Meanwhile, the oldest, very well preserved part of the ard, originating from southern Poland, and more precisely from the village of Biechów from before 7 thousand. years.

The object discovered in the village of Biechów was made of olive-black basalt, and therefore very hard solid rock. The ard was pulled by two oxen.

The creation of such a durable construction was very difficult and required knowledge and skills. First, the fragments of the rock had to be chipped off, then the lump had to be ground and shaped using stone slabs and damp sand. Drilling the hole was made by using drill bits with bone tips. Among the artifacts stored in the Museum in Nysa there are several dozen neolithic tools so made – mainly axes, axes, axes and hoes. To this day, they are found on nearby fields.

It is here – on Polish soil – that technological progress has been revolutionizing on a global scale. It later resulted in another important invention – the world’s first four-wheeled vehicle.

Literatura:

http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C28739%2Crolnictwo-na-saharze-sprzed-10-tys-lat.html,


Sierpień – Starożytne radło kamienne (V tysiąclecie p.n.e.) http://muzeum.nysa.pl/web.n4?go=598 ,


Bogusław Dębek „Słowiańskie dzieje”, Bellona 2018 ,


Bogusław Dębek „Pochodzenie ludów. Europejczycy. Słowianie”, Bellona 2019 ,

Greger Larson, … “Current perspectives and the future of domestication studies”, PNAS, dostęp 04.03.2019 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4035915/, „Ludzie próbowali uprawiać zboża już 23 tys. lat temu”: Nauka w Polsce Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C405934%2Cludzie-probowali-uprawiac-zboza-juz-23-tys-lat-temu.html,