Użyteczna terminologia

Poniżej zamieszczam terminologię, która jest stosowana na blogu Histslov. W miarę możliwości będzie ona uzupełniana i roszerzana.

Allel – jedna z wersji genu [patrz: gen].

Antropofagia [gr. ánthrōpos ‘człowiek’, phageín ‘jeść’, ‘pochłaniać’], kanibalizm rytualny, ludożerstwo, religiozn., etnogr. spożywanie ciała ludzkiego lub jego części, najczęściej motywowane mitologicznie i religijnie.Antropofagia, obecna już w środkowym paleolicie, była szczególnie rozpowszechniona w religiach ludów kopieniaczych Ameryki Środkowej i Południowej, Nowej Gwinei, Oceanii i środkowej Afryki, gdzie stanowiła przejaw dążenia do zjednoczenia z bóstwem bądź innymi mocami sakralnymi. Wyróżnia się 3 formy antropogagii: autokanibalizm — polegający na zjadaniu cząstki własnego ciała bądź jego wydzielin (np.: skóry, napletka, krwi, nasienia), endokanibalizm — spożycie ciała zmarłego członka grupy społ. jako forma obrządków pogrzebowych (np. zjadanie popiołu po kremacji w Amazonii), oraz egzokanibalizm — spożycie ciała lub istotnej cząstki zabitego wroga (np. mózgu, wątroby, serca, narządów płciowych) w celu przyswojenia i opanowania jego mocy życiowej.

Antropologia – interdyscyplinarna nauka zajmująca się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekście historycznej zmienności. Antropolog poszukuje zrozumienia roli kultury i struktur władzy w życiu człowieka, biorąc pod uwagę warunki socjalno-ekonomiczne oraz kulturowe.

Antropologia fizyczna– nauka w ramach antropologii zajmująca się zmiennością biologiczną i fizjologiczną człowieka [patrz: antropologia].

Antropologia kulturowa – nauka w ramach antropologii zajmującą się człowiekiem żyjącym w społeczności [patrz: antropologia].

Archeogenetyka – nauka pomocnicza historii wykorzystywana z użyciem zdobyczy genetyki  w opisywaniu ludzkiej przeszłości poprzez analizę DNA pozyskanego z odkryć archeologicznych. Analiza DNA obecnej populacji ludzi, zwierząt oraz roślin w porównaniu do wydobytego kopalnego DNA pozwala na studiowanie zmian w kontekście historycznym [patrz: historia].

Archeologia – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działalności ludzkiej.

Autosomalne DNA – obejmuje wszystkie chromosomy osobników tego samego gatunku dziedziczone po matce i ojcu za wyjątkiem chromosomów warunkujących płeć.

Autosomy – wszystkie chromosomy osobników tego samego gatunku z wyjątkiem chromosomów warunkujących płeć. Odpowiadają za dziedziczenie wszystkich cech z wyjątkiem cech sprzężonych z płcią.

Bonda wydarzenia –  cykliczne (nazwane od ich odkrywcy), zachodzące co ok. 1470 (+/- 500 lat)  oziębienia klimatu. Jako ich przyczyny są wymieniane: zmiana radiacji słonecznej, reorganizacja cyrkulacji atmosferycznej, wpływ cyklu księżycowego oddziaływującego na wielkość pływów, zmiana cyrkulacji w północnym Atlantyku. Wyszczególnia się dziewięć wydarzeń Bonda. Są one oznaczone cyframi od 8 do 0.

Pierwsze z nich (ósme wydarzenie) miało charakter krótkotrwałego ochłodzenia i wystąpiło 11100 lat temu.

Kolejne (oznaczone jako siódme) zaistniało 10 300 lat temu.

Szóste wydarzenie Bonda wystąpiło 9400 lat temu i wiązało się z transgresją lodowców w Norwegii (przesuwaniem się ich czoła do przodu). W tym czasie wystąpił zimny epizod w Chinach.

Piąte wydarzenie Bonda – które miało miejsce 8200 lat temu – zostało określone jako największe, gwałtowne ochłodzenie w czasie holocenu.

Kolejne (czwarte) wydarzenie zaistniało 5900 lat temu. Przypuszcza się, że ówczesna zmiana klimatu wymusiła przybycie ludów pasterskich i zbieracko – łowieckich na Środkowy Wschód.

W okresie trzeciego wydarzenia (4200 lat temu), międzyzwrotnikowy pas kontaktu pasatów północno-wschodnich i południowo-wschodnich przemieścił się ku południowi. Spowodowało to przesunięcie w tym samym kierunku strefy monsunów. Efektem tego zjawiska było pustynnienie Sahary. To z kolei wiązane jest z upadkiem Starego Państwa egipskiego, imperium akadyjskiego w Mezopotamii oraz cywilizacji Harappa w Dolinie Indusu.

Drugie wydarzenie Bonda (2800–2300 lat temu) odnosi się do zimnej epoki żelaza.

Z kolei 1400 lat temu (do ok.900 r. n.e.) w związku z pierwszym wydarzeniem Bonda miały miejsce tzw. ciemne stulecia. W okresie tym, na skutek stopniowego oziębienia klimatu, regularnie dochodziło do zamarzania Morza Czarnego (800, 801, 829 r.n.e.). Lód tworzył się nawet na Nilu, a opady śniegu występowały w Europie śródziemnomorskiej oraz na wybrzeżu Chin. Z wydarzeniem tym wiąże się w Europie klęskę głodu (ok. 530 r.n.e.), epidemie (542 – 545 r.n.e.) oraz długotrwałe susze (300 – 800 r.n.e.). Przypuszcza się, że te ostatnie zjawiska  spowodowały wędrówkę ludów i konflikty społeczne. Występujące w okresie pierwszego wydarzenia Bonda długotrwałe i powtarzające się susze (ok. 760, 810, 860 i 910 r. n.e.) w Ameryce Środkowej są uważane za przyczynę upadku imperium Majów.

Ochłodzenie z lat 1300–1850 n.e. (0 – wydarzenie Bonda) jest z kolei nazywane Małą Epoką Lodowcową. W  okresie tym lodowce górskie zwiększyły swój zasięg. Ówczesne oziębienie klimatu skutkowało powtarzającymi się klęskami głodu, wojnami, zarazami i w efekcie depopulacją Europy.

Całopalenie – ofiara  składana bóstwu, całkowicie trawiona przez ogień. Palenie ofiary ogniem jest symbolem, że składający ofiarę niczego z niej nie zabierze ze sobą z powrotem.

Ciałopalenie (kremacja) –  powszechna forma pochówku w większości systemów wierzeń pierwotnych, etnicznych. W Europie pochówek ciałopalny był, m.in. dominującym w kręgu kultur popielnicowych, również w okresie środkowolateńskim 300 r. p.n.e. do 100 r. p.n.e. (regionalnie do ok. 150 l. p.n.e.). Wśród pochówków ciałopalnych można wyróżnić groby popielnicowe z pochowanymi spopielonymi szczątkami ludzkimi w urnie (glinianym naczyniu – popielnicy) i groby jamowe z bezpośrednio wsypanymi spopielonymi szczątkami do jamy grobowej. Obecna wiedza wskazuje na umiejscowienie pierwszych pochówków ciałopalnych na terenach Danii i Polski (7030–6940 r. p.n.e.), następnie w obrębie kultur starčevskich na Bałkanach (od 6200 r.p.n.e.), później w północnomezopotamskiej kulturze Halaf (od 6100 r.p.n.e.) i Grecji (VI/V tys. p.n.e.)

Chromosom Y – jeden z chromosomów płciowych u ludzi i większości pozostałych ssaków. Obecność chromosomu Y wraz z chromosomem X w jądrze komórki determinuje u człowieka płeć męską.

Człowiek rozumny (Homo sapiens sapiens) – gatunek ssaka z rodziny człowiekowatych (Hominidae). Jest obecnie jedynym występującym przedstawicielem rodzaju Homo

DNA mitochondrialny (mtDNAmDNA) – materiał genetyczny w postaci kolistego DNA, przenoszony jako dziedzictwo matczyne. 

Epoka kamienia – (ok. 2 mln lat – 3400/2000 p.n.e.) – najwcześniejsza i najdłuższa z trzech epok prehistorycznych (kamienia –> miedzi –> brązu -> żelaza) [patrz prehistoria], obejmująca czasy od pojawienia się pierwszych używanych przez człowieka narzędzi kamiennych (Afryka – ok. 2,6 mln lat temu) aż do momentu zdobycia umiejętności masowego wytwarzania przedmiotów metalowych.  Obecnie  przyjmuje się  podział e.k.  na:

I.  paleolit (od początku gatunku ludzkiego do końca plejstocenu [patrz plejstocen]) w tym

1.  dolny (od 2 mln do 300/250 tys. lat temu) – czas istnienia wczesnych hominidów [patrz hominidy] do Homo erectus [patrz Homo erectus]

2. środkowy (od ok. 300/250 tys. do ok. 40 tys. lat temu) – okres obejmujący występowania Homo neandertalsis  

3.  górny (od ok. 40 tys. do 10 tys. lat temu do końca plejstocenu) – od czasu pojawienie się człowieka kromaniońskiego  (Homo sapiens sapiens) [patrz Homo sapiens sapiens],

II. epipaleolit (od ok. 17 tys. do 10 tys. lat temu) – okres przejściowy istniejący  pomiędzy gospodarką łowiecko-zbieracką a wytwórczą (pojawienie się zaczątków właściwego rolnictwa)

III. mezolit – okres  kultur kontynuujących gospodarkę łowiecko-zbieracką, mających sporadyczny kontakt z ludami prowadzącymi gospodarkę wytwórczą (od ok. 10 tys. lat temu, w niektórych rejonach świata również obecnie)

IV. neolit –  czasy gospodarki rolniczo-hodowlanej i ceramiki, w obrębie których wyodrębnia się okresy

1. preceramiczny  (10 tys. do 8 tys. lat temu) – czasy wczesnego społeczeństwa wytwórczego nie znającego ceramiki (10 tys. do 8 tys. lat temu),

2. ceramiczny – okres rozpoczynający się wraz z pojawieniem się ceramiki (w różnym czasie – w zależności od rejonu) [patrz książka „Pochodzenie ludów. Europejczycy. Słowianie”: najstarszym w dziejach przedmiotem  wykonanym z gliny oraz następnie wypalonym w ogniu jest, datowana   na 2925 000 r. p.n.e.,  figurka przedstawiająca postać  kobiecą,  tzw.  Wenus z Dolních Věstonic w Czechach]

3. eneolit (7,5 tys. do 5,4 tys. lat temu) – zwany również chalkolitem, rozpoczął się wraz  z  wytwarzaniem przedmiotów z miedzi .

Epoka miedzi (chalkolit, eneolit) – jedna z epok prehistorii. Jest to okres przejściowy między archeologicznymi epokami kamienia i brązu, w trakcie którego wśród ludów neolitycznych weszły do użycia pierwsze wyroby z metalu, przede wszystkim z miedzi (narzędzia, broń, ozdoby), chociaż nadal w powszechnym użyciu były narzędzia wyrabiane z kamienia i krzemienia. Czas trwania eneolitu był zróżnicowany terytorialnie. Na terenach dzisiejszej Polski pierwsze wytwory z miedzi pojawiły się w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. w kulturze lendzielskiej i grupach kultury polgarskiej, jednak w porównaniu z terenami naddunajskimi i południowoeuropejskimi są to znaleziska niezbyt liczne i głównie z importu, znane są również ślady rodzimego odlewnictwa i kucia miedzi (Złota k. Sandomierza). W Egipcie chalkolit trwał w latach między 5500–3100 p.n.e. W Europie (kultura Vinča) odkryto pierwszy na świecie warsztat hutnictwa miedzi z kominem i rurami napowietrzającymi datowany na ten sam początkowy okres.

Epoka brązu – epoka prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Definiuje się jako oddzielną epokę w  związku z wytwarzaniem brązu przez wytapianie  miedzi i stapianie z cyną , arsenem czy innymi metalami lub poprzez handel brązem z obszarów produkcyjnych gdzie indziej. Brąz sam w sobie jest twardszy i trwalszy niż inne dostępne w tym czasie metale, dzięki czemu cywilizacje go stosujące zyskały przewagę technologiczną. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr) za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e. W Europie Południowej jako jej początek przyjmuje się 2800 r.p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000–700 p.n.e. Jednym głównych centrów europejskiego wydobycia i przetwórstwa miedzi oraz cyny stanowiły Rudawy (Góry Kruszcowe) , czyli region Łużyc, gdzie  wydobycie miedzi oraz szczególnie cennej cyny  rozpoczęło się około 2500 roku p.n.e. Metale te były następnie rozprowadzane do  ośrodków  metalurgicznych. Jeden z nich mieścił się w   warowni  w wielkopolskim Bruszewie –  w swoich czasach czołowym europejskim ośrodku hutniczym z około  1600 r.p.n.e. Ówcześnie był to największy taki ośrodek na północ od Alp.

Etnogeneza – proces wyodrębniania się, różnicowania i kształtowania grup etnicznych. Badaniem etnogenezy zajmuje się historia, etnologia, archeologia, antropologia kulturowa, socjologia i językoznawstwo. Dokonuje się ona przez wyodrębnienie z większej społeczności (np. w wyniku podziału Bałtosłowian na Słowian i Bałtów), integracji bliskich sobie plemion (np. zjednoczenie plemion lechickich – w efekcie powstali Polacy), asymilację najeźdźców i poddanych (np. z Protobułgarów i plemion słowiańskich – powstali Bułgarzy), przekształcenie się konglomeratu wielu społeczności etniczno-kulturowych (Asyryjczycy).

Etnos [gr. éthnos ‘lud’, ‘plemię’, ‘naród’] – każda wspólnota etniczna (niezależnie od wielkości, stopnia wewnętrznego zorganizowania lub typu etnicznej tożsamości), która wyodrębnia się wśród innych sąsiadujących z nią grup poprzez charakterystyczną kulturę ukształtowaną w procesie rozwoju historycznego.

Era wielkich ssaków – plejstoceńska [patrz plejstocen] megafauna. Jej główni przedstawiciele: mamut włochaty (Mamuthus primigenius), nosorożec włochaty (Coleodonta antiqitatis), piżmowół (Ovibos moschatus), niedźwiedź jaskiniowy (Ursus spelaeus), jeleń olbrzymi (Megaloceros giganteus). 

Eurazja – największy kontynent na Ziemi o powierzchni około 55 mln km², zamieszkany przez 4,918 mld ludzi, co stanowi 70,65% ludności świata (z czego 60,25% zamieszkuje Azję). Dzielony umownie na Europę i Azję.

Gen (gr. γένος – ród, pochodzenie) – konkurujące odcinki kwasu nukleinowego, których reprezentacja w kolejnych pokoleniach ulega zmianie. Koncepcja molekularna za geny uznaje odcinki DNA ulegające ekspresji realizowanej przez syntezę RNA lub białek.

Genealogia genetyczna – jedna z nauk pomocniczych genealogii. Zajmuje się badaniem więzi rodzinnych pomiędzy ludźmi poprzez ustalanie pokrewieństwa genetycznego. Przedmiotem zainteresowania genetyki genealogicznej jest ustalanie pokrewieństwa biologicznego w linii żeńskiej oraz męskiej jak również dziedziczenia we wszystkich liniach.

Genetyka – nauka o dziedziczności i zmienności organizmów, które są oparte na informacji zawartej w podstawowych jednostkach dziedziczności – genach [patrz: gen].

Genetyka populacyjna – dziedzina genetyki analizująca zjawiska dziedziczności w odniesieniu do całej populacji. Określenie stosowane zamiennie do genealogii genetycznej.

Genotyp – zespół wszystkich genów obecnych w danym organizmie.

Haplogrupa – grupa podobnych ze względu na wspólne pochodzenie haplotypów, czyli serii alleli genów położonych w specyficznym miejscu na chromosomie [patrz: allel, haplotyp].

Haplotyp – grupa genów, którą organizm odziedziczył po jednym z rodziców.

Historia – nauka zajmująca się badaniem przeszłości – a w znaczeniu ścisłym – badaniem działań i wytworów ludzkich, zaczynając od okresu z którego pochodzą najstarsze poświadczone pismem świadectwa.

Hominid – przedstawiciel rodziny człowiekowatych. Nieoficjalnie przyjęło się, iż hominidami są jedynie naczelne, należące do linii rozwojowej człowieka, charakteryzujące się dwunożną postawą ciała, znacznym wzrostem mózgu w stosunku do proporcji ciała, zmianą w uzębieniu i muskulaturze, naziemnym trybem życia, długotrwałym rozwojem osobniczym. 

Homo georgicus – hominid, którego szczątki znaleziono na terenie Gruzji (Dmanisi). Ich wiek datowany jest  na 1,85 mln lat. H.g. klasyfikowany jest  jako wczesny Homo erectus. H. g. miał około 150 cm wzrostu i puszkę mózgoczaszki o pojemności około 600–680 cm³.

Holocen – najmłodsza, trwająca współcześnie, epoka geologiczna. Epoka ta rozpoczęła się z końcem ostatniego zlodowacenia plejstoceńskiego [patrz: zlodowacenie, plejstocen].

Homo – rodzaj ssaków naczelnych z rodziny człowiekowatych (Hominidae) obejmujący współcześnie występującego człowieka rozumnego (Homo sapiens) oraz blisko z nim spokrewnione formy wymarłe, m.in. Homo habilis (nazywany człowiekiem zręcznym), Homo erectus (nazywany człowiekiem wyprostowanym), Homo neanderthalensis (nazywany człowiekiem neandertalskim).

Interglacjał – (okres międzylodowcowy, okres interglacjalny) – okres między dwoma glacjałami, w którym wskutek ocieplenia, czyli wzrostu temperatury powierzchnia lodowca cofa się lub ustępuje z danego obszaru (deglacjacja). Okres ten charakteryzuje się również wzrostem poziomu oceanu światowego i przesuwaniem stref roślinnych ku biegunom [patrz: glacjał].

Inticziuma –  rodzaj obrzędów u Aborygenów, których dokonanie – według ich wierzeń – ma zapewnić zachowanie równowagi w kosmosie, wyrównać liczbę zwierząt i roślin jadalnych, poprzez działania skierowane do przodków totemicznych. Obrzędy te obejmują wszystkie dobroczynne aspekty przyrody: słońce, wiatr, deszcz. Podczas obrzędu odgrywany jest przez mężczyzn mit, opowiadający o wędrówce przodka totemicznego i jego dokonaniach. Obrzędy dokonywane są w centrum totemicznym – miejscu odejścia przodka. Aborygeni wierzą również, że w centrach totemicznych mieszkają zarodki żywych istot – duchy czekające na kolejne wcielenie (reinkarnacja). Czas dokonywania rytuału pokrywa się z początkiem okresu wzmożonego występowania danego zwierzęcia lub rośliny totemicznej.

Językoznawstwo diachroniczne (językoznawstwo historyczne)  – dział językoznawstwa ogólnego zajmujący się badaniem relacji, jakie występują między elementami języka w różnych epokach jego rozwoju. Bada zmiany, jakie zachodzą w języku z upływem czasu. Głównym zadaniem językoznawstwa diachronicznego jest opisanie tych zmian i sformułowanie na tej podstawie możliwie ogólnych zasad obowiązujących w ewolucji języków. Zmiany diachroniczne objawiają się we wszystkich obszarach języka: wymowie, pisowni, budowie słów, budowie zdań i znaczeniu.

Kultura archeologiczna – zespół stale współwystępujących ze sobą na pewnym terytorium i w pewnym czasie charakterystycznych form źródeł archeologicznych.

Lewant (od wł. levante – wschód) – obszar obejmujący obecną Syrię, Jordanię, Liban, Izrael, Autonomię Palestyńską. W szerszym znaczeniu do Lewantu zalicza się również Turcję i Egipt. 

Lingwistyka porównawcza – nauka zajmująca się porównywaniem systemów językowych oraz badaniem ich historii w celu znalezienia uniwersalnych wartości języka.

Materiał piroklastyczny – okruchowe produkty wybuchu wulkanicznego wyrzucane na powierzchnię Ziemi. Powstają w wyniku rozpylania płynnej lawy i krzepnięcia jej w powietrzu, a także przez rozpylanie skał rozkruszonych w wyniku erupcji wulkanicznej.

Neolit (młodsza epoka kamieniaepoka kamienia gładzonego) – ostatni okres epoki kamienia (poprzedzający epokę brązu). Jego charakterystyczne cechy to uprawa roślin i hodowla zwierząt oraz stałe osady. Proces ten nazwano „rewolucją neolityczną”. W neolicie rozwijały się też nowe techniki obróbki kamienia, takie jak gładzenie powierzchni i wiercenie otworów.

Paleolit (starsza epoka kamieniaepoka kamienia łupanego) – jedna z epok prehistorii i zarazem najstarszy oraz najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia się form przedludzkich zdolnych do wytwarzania z kamienia prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). W historii geologicznej odpowiada epoce plejstocenu (2,58 mln – 11,7 tys. lat temu) i początkowi holocenu.

Plejstocen – w sensie geochronologicznym to starsza epoka czwartorzędu, trwająca ponad 2,5 miliona lat (od 2,58 mln do 11,7 tys. lat w stosunku do 2000 roku). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową lub epoką lodową ze względu na olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody), które pokrywały w nim część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej oraz zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię i Tybet, a na półkuli południowej Ziemię Ognistą, Argentynę i Tasmanię.

Prehistoriaprahistoria – najdłuższy okres dziejów ludzkości, od pojawienia się na Ziemi człowieka zręcznego, do powstania pisma. 

Sawanna – formacja trawiasta strefy międzyzwrotnikowej o klimacie gorącym z wyraźnie zaznaczoną porą suchą oraz porą deszczową.

W szacie roślinnej dominują kępy sucholubnych traw (np. afrykańska trawa słoniowa dochodząca do 5 m wysokości). Na niektórych sawannach rosną nieliczne drzewa, np. akacje, baobaby, palmy, które zwykle zrzucają liście w porze suchej. Większe skupiska drzew występują tylko nad ciekami wodnymi, tworząc tzw. lasy galeriowe.

Step pontyjski – część Wielkiego Stepu w południowej i wschodniej Ukrainie, południowej części europejskiej Rosji i zachodniej części Kazachstanu.

Tajga, borealne lasy – głównie lasy iglaste, które występują w północnej części Azji i Ameryki Północnej, Europy w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej. Tajgę w większości porastają lasy iglaste oraz, w niewielkim stopniu, lasy liściaste. Gatunki liściaste są częstsze na obrzeżach lasów. Występuje w obrębie klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej.

Tundra – bezdrzewna formacja roślinna kształtująca się w zimnym klimacie strefy arktycznej i subarktycznej na półkuli północnej Ziemi. Formacja ta charakteryzuje się, stale zamarzniętym podglebiem i bardzo niską pokrywą roślinną, zdominowaną przez mchy i porosty.

Wilgotny las równikowylas strefy równikowejpuszcza tropikalnalas deszczowy, las tropikalnylas higromegatermiczny (zwany dżunglą ) – wiecznie zielona formacja leśna strefy międzyzwrotnikowej. 

Zlodowacenie – okres, w czasie którego znaczne obszary Ziemi pokryte są lądolodem. W historii Ziemi okresy lodowcowe występowały kilkukrotnie, również obecnie prawdopodobnie znajdujemy się w takim okresie, potocznie zwanym epoką lodową. W każdym z wielkich zlodowaceń następowały po sobie regularne okresy lodowcowe, w których lód zajmował większe obszary (glacjały) oraz przejściowe okresy, w których lądolód cofał się, ale nie zanikał (interglacjał) [patrz: glacjał, interglacjał]